Modellar va qatlamlar ยท 35 daqiqa
Mundarija
OSI va TCP/IP modellari โ paket safari
Brauzerda https://example.uz ni ochganingizda nima sodir bo'ladi? Bitta bosish ortida o'nlab protokollar
ketma-ket ishlaydi. Modellar โ bu murakkablikni qatlamlarga bo'lib, har birini alohida tushunish usuli.
1. Nega qatlamlar kerak?
- Mustaqillik: Wi-Fi o'rniga optik tola qo'yilsa ham, brauzer o'zgarmaydi.
- Nosozlikni topish: "Kabel ulanganmi (L1)? IP bormi (L3)? Port ochiqmi (L4)?" โ pastdan yuqoriga tekshirish.
- Umumiy til: "Bu L2 muammo" desangiz, har qanday muhandis tushunadi.
2. OSI modelining 7 qatlami
| # | Qatlam | Ma'lumot birligi | Misollar | Qurilma |
|---|---|---|---|---|
| 7 | Application (Ilova) | Data | HTTP, DNS, SSH, SMTP | โ |
| 6 | Presentation | Data | TLS, JPEG, UTF-8 | โ |
| 5 | Session | Data | RPC, NetBIOS | โ |
| 4 | Transport | Segment / Datagram | TCP, UDP | Firewall (L4) |
| 3 | Network (Tarmoq) | Paket | IPv4, IPv6, ICMP, OSPF | Router |
| 2 | Data Link (Kanal) | Kadr (frame) | Ethernet, 802.1Q, ARP, PPP | Switch |
| 1 | Physical (Fizik) | Bit | UTP, optika, radio | Hub, media-konverter |
๐ก Eslab qolish uchun (pastdan yuqoriga): Please Do Not Throw Sausage Pizza Away.
3. TCP/IP modeli โ amaliyotdagi model
flowchart LR
subgraph OSI
A7[7 Application] --- A6[6 Presentation] --- A5[5 Session]
A4[4 Transport]
A3[3 Network]
A2[2 Data Link] --- A1[1 Physical]
end
subgraph TCPIP[TCP/IP]
B4[Application]
B3[Transport]
B2[Internet]
B1[Link]
end
A5 -.-> B4
A4 -.-> B3
A3 -.-> B2
A2 -.-> B1
Internet aslida TCP/IP asosida qurilgan. OSI esa tushuntirish va diagnostika uchun ishlatiladi.
4. Inkapsulyatsiya: paket qanday "kiyinadi"
Brauzer HTTP so'rov yuboradi:
[ HTTP GET / ] โ L7: data
[ TCP hdr | src port 51514 โ dst 443 | data ] โ L4: segment
[ IP hdr | 10.0.0.5 โ 93.184.216.34 | segment ] โ L3: paket
[ Eth hdr | MAC src โ MAC gw | paket | FCS ] โ L2: kadr
0101100101... โ L1: bitlar
Qabul qiluvchi tomonda teskari jarayon โ dekapsulyatsiya: har bir qatlam o'z sarlavhasini olib tashlab, yuqoriga uzatadi.
5. Muhim kuzatuv: kim nimani o'zgartiradi?
Paket yo'lda ko'plab routerlardan o'tadi:
- MAC manzillar har bir "hop" da o'zgaradi (har bir L2 segment alohida).
- IP manzillar odatda o'zgarmaydi (NAT bundan istisno).
- TTL har bir routerda 1 ga kamayadi; 0 bo'lsa โ paket tashlanadi va ICMP Time Exceeded qaytadi (
tracerouteaynan shundan foydalanadi).
6. Diagnostika: pastdan yuqoriga
| Qatlam | Savol | Buyruq |
|---|---|---|
| L1 | Link bormi? | ip link, ethtool eth0 |
| L2 | Qo'shni MAC ma'lummi? | ip neigh |
| L3 | IP va marshrut bormi? | ip addr, ip route, ping |
| L4 | Port ochiqmi? | ss -tlnp, nc -vz host 443 |
| L7 | Xizmat javob beradimi? | curl -v https://..., dig |
7. Xulosa
Modellar โ xarita. Keyingi darslarda biz har bir qatlamni jonli laboratoriyada ochib ko'ramiz: L2 da Ethernet va ARP, L3 da IP va marshrutlash, L4 da TCP/UDP.