Men Tarmoq
Modellar va qatlamlar ยท 35 daqiqa
Mundarija
  1. 1. Nega qatlamlar kerak?
  2. 2. OSI modelining 7 qatlami
  3. 3. TCP/IP modeli โ€” amaliyotdagi model
  4. 4. Inkapsulyatsiya: paket qanday "kiyinadi"
  5. 5. Muhim kuzatuv: kim nimani o'zgartiradi?
  6. 6. Diagnostika: pastdan yuqoriga
  7. 7. Xulosa

OSI va TCP/IP modellari โ€” paket safari

Brauzerda https://example.uz ni ochganingizda nima sodir bo'ladi? Bitta bosish ortida o'nlab protokollar ketma-ket ishlaydi. Modellar โ€” bu murakkablikni qatlamlarga bo'lib, har birini alohida tushunish usuli.

1. Nega qatlamlar kerak?

  • Mustaqillik: Wi-Fi o'rniga optik tola qo'yilsa ham, brauzer o'zgarmaydi.
  • Nosozlikni topish: "Kabel ulanganmi (L1)? IP bormi (L3)? Port ochiqmi (L4)?" โ€” pastdan yuqoriga tekshirish.
  • Umumiy til: "Bu L2 muammo" desangiz, har qanday muhandis tushunadi.

2. OSI modelining 7 qatlami

# Qatlam Ma'lumot birligi Misollar Qurilma
7 Application (Ilova) Data HTTP, DNS, SSH, SMTP โ€”
6 Presentation Data TLS, JPEG, UTF-8 โ€”
5 Session Data RPC, NetBIOS โ€”
4 Transport Segment / Datagram TCP, UDP Firewall (L4)
3 Network (Tarmoq) Paket IPv4, IPv6, ICMP, OSPF Router
2 Data Link (Kanal) Kadr (frame) Ethernet, 802.1Q, ARP, PPP Switch
1 Physical (Fizik) Bit UTP, optika, radio Hub, media-konverter

๐Ÿ’ก Eslab qolish uchun (pastdan yuqoriga): Please Do Not Throw Sausage Pizza Away.

3. TCP/IP modeli โ€” amaliyotdagi model

flowchart LR
  subgraph OSI
    A7[7 Application] --- A6[6 Presentation] --- A5[5 Session]
    A4[4 Transport]
    A3[3 Network]
    A2[2 Data Link] --- A1[1 Physical]
  end
  subgraph TCPIP[TCP/IP]
    B4[Application]
    B3[Transport]
    B2[Internet]
    B1[Link]
  end
  A5 -.-> B4
  A4 -.-> B3
  A3 -.-> B2
  A2 -.-> B1

Internet aslida TCP/IP asosida qurilgan. OSI esa tushuntirish va diagnostika uchun ishlatiladi.

4. Inkapsulyatsiya: paket qanday "kiyinadi"

Brauzer HTTP so'rov yuboradi:

[ HTTP GET / ]                                   โ† L7: data
[ TCP hdr | src port 51514 โ†’ dst 443 | data ]     โ† L4: segment
[ IP hdr | 10.0.0.5 โ†’ 93.184.216.34 | segment ]   โ† L3: paket
[ Eth hdr | MAC src โ†’ MAC gw | paket | FCS ]      โ† L2: kadr
0101100101...                                     โ† L1: bitlar

Qabul qiluvchi tomonda teskari jarayon โ€” dekapsulyatsiya: har bir qatlam o'z sarlavhasini olib tashlab, yuqoriga uzatadi.

5. Muhim kuzatuv: kim nimani o'zgartiradi?

Paket yo'lda ko'plab routerlardan o'tadi:

  • MAC manzillar har bir "hop" da o'zgaradi (har bir L2 segment alohida).
  • IP manzillar odatda o'zgarmaydi (NAT bundan istisno).
  • TTL har bir routerda 1 ga kamayadi; 0 bo'lsa โ€” paket tashlanadi va ICMP Time Exceeded qaytadi (traceroute aynan shundan foydalanadi).

6. Diagnostika: pastdan yuqoriga

Qatlam Savol Buyruq
L1 Link bormi? ip link, ethtool eth0
L2 Qo'shni MAC ma'lummi? ip neigh
L3 IP va marshrut bormi? ip addr, ip route, ping
L4 Port ochiqmi? ss -tlnp, nc -vz host 443
L7 Xizmat javob beradimi? curl -v https://..., dig

7. Xulosa

Modellar โ€” xarita. Keyingi darslarda biz har bir qatlamni jonli laboratoriyada ochib ko'ramiz: L2 da Ethernet va ARP, L3 da IP va marshrutlash, L4 da TCP/UDP.

๐Ÿ“ O'zingizni tekshiring

1. OSI modelida IP manzil qaysi qatlamga tegishli?
2. Kadr (frame), paket va segment โ€” qaysi tartibda pastdan yuqoriga joylashgan?
3. Inkapsulyatsiya nima?
4. TCP/IP modelida nechta qatlam bor (klassik RFC 1122 bo'yicha)?
Test uchun kiring